Uit je hoofd

Iedereen zit weleens vast in negatieve gedachten. Maar wat als je er niet uit kunt komen? Dan kan kunst je helpen. Een deskundige, een kunstenaar, een projectleider en een deelnemer van een fotografieproject vertellen hoe dat in zijn werk gaat.

‘Kunst geeft kracht’

DE DESKUNDIGE

Het sociale domein zet steeds vaker kunst in om kwetsbare mensen een duwtje in de rug te geven. Met succes, weet Saskia van Grinsven, senior adviseur van kennisinstituut Movisie.

Saskia van Grinsven is onderzoeker en adviseur bij Movisie en (co-)auteur van diverse publicaties over kunst in zorg en welzijn, zoals ‘Kunst en positieve Gezondheid’ (2017) en ‘Wat werkt bij culturele interventies voor ouderen?’ (2018). Je vindt ze op movisie.nl/kunst-zorg-welzijn.

Tien jaar is Saskia nu bezig met het thema kunst in het sociale domein. ‘Kunst werkt’, concludeert ze. ‘Voor heel diverse kwetsbare groepen; van chronisch zieken en mensen met een beperking tot dementerende ouderen.’ Het werkt vooral als mensen zélf kunst maken. ‘Of dat nu theater, dans, zang, poëzie, schilderen, design of beeldhouwen is.’ Wat nog meer helpt: ‘Het hebben van een podiummoment, onder andere. Het laten aansluiten van de kunstvorm bij de doelgroep. En een kunstenaar die niet alleen artistieke kwaliteiten heeft, maar zich ook sociaal, geduldig en gelijkwaardig opstelt.’

Zingeving

Een kunstenaar werkt anders dan kunsttherapeuten of zorgverleners, stelt Saskia. ‘Zorgprofessionals gaan uit van ziektebeelden en behandelingen. Een kunstenaar kijkt naar wat mensen wél kunnen. Kunst helpt mensen om zichzelf en hun omgeving te laten zien dat ze niet alleen een afhankelijke cliënt zijn, maar ook een krachtig, creërend persoon. Dat leidt tot zingeving, kwaliteit van leven en betere relaties met de omgeving.’

Hoger op de lijst

Het effect van de culturele interventies, zoals Saskia de inzet van kunst in het sociale domein noemt, is groot. ‘Uit onderzoek blijkt dat mensen hun emoties beter kunnen uiten. Ze voelen meer levenslust en verbondenheid met elkaar. Angst en depressies kunnen afnemen. Mensen met dementie vertonen minder onrustig en agressief gedrag. En uit Brits onderzoek naar twee groepen, waarvan er één regelmatig zong in een koor, bleek dat de zingende groep gemiddeld minder medicatie nodig had, zich fysiek gezonder voelde en een betere houding en balans had.’

Vaste plek

Saskia ziet het aantal culturele interventies groeien, net als het onderzoek ernaar. Ze juicht dat toe. ‘Niet alleen omdat zo duidelijker wordt welke kunstvormen het best werken bij welke groepen – zoals muziek bij dementerenden. Maar ook omdat onderzoek ministeries, gemeenten, zorgverzekeraars en zorgorganisaties de onderbouwing geeft om kunst en cultuur een vaste plek te geven in beleid.’

‘De dames waren zo trots’

DE KUNSTENAAR

Productontwerper en planoloog Floor Nijdeken studeerde zes jaar geleden af aan de kunstacademie. Als afstudeerproject bedacht hij Crossover Collective. Een grote borduurtafel met één schaartje en negen klossen kleurrijke wol. ‘Door de gesprekken aan deze tafel konden vluchtelingenvrouwen hun verhaal kwijt.’

Foto: de borduurtafel, © Louise te Poele

Waarom een borduurtafel?

‘Ik wilde iets maken wat mensen stimuleert om met elkaar in gesprek te gaan. Tegenwoordig moet alles snel, en zijn we veel met onszelf en onze telefoon bezig. Aan de borduurtafel ben je in het moment en kom je makkelijk met elkaar in contact. De tafel heeft inmiddels op allerlei locaties gestaan. Van sociale ontmoetingsplekken tot musea en beurzen over de hele wereld. En overal maakt hij iets los.’

Wat is de kracht van borduren?

‘Het is laagdrempelig. Iedereen kan het, en anders heb je het zo geleerd. Je hoeft elkaar niet aan te kijken, daardoor merk ik dat mensen makkelijker met elkaar gaan kletsen. De huiselijke vorm geeft bovendien een veilig gevoel, het is een coconnetje in de omgeving. Ik heb er trouwens expres maar één schaartje bij gedaan, zodat je elkaar steeds om het schaartje moet vragen. Dat breekt meteen het ijs.’

‘Je moet elkaar steeds om het schaartje vragen. Dat breekt meteen het ijs.’

Zie je effect als de borduurtafel ergens staat?

‘Ja, zeker. Een mooi voorbeeld vind ik De Voorkamer in Utrecht, een ontmoetingsplek voor nieuwkomers en locals. Syrische, Eritrese en Nederlandse vrouwen hebben daar negen maanden samen aan een groot wandkleed gewerkt, waarin ik voor hen typisch lokale elementen had verwerkt. Tijdens het borduren kwamen er mooie verhalen los over hun thuisland. Ik had veel verdriet verwacht, maar eigenlijk was er vooral trots. Dankzij de gesprekken leerden ze woordjes Nederlands, of konden ze juist hun verhaal kwijt in hun eigen taal. Er waren zelfs mannen die hun vrouw naar de borduursessies stuurden, zodat ze andere vrouwen konden ontmoeten.’

Helpt kunst kwetsbare doelgroepen?

‘Ik vind van wel. Maar het mag wel meer uit het fröbelhoekje getrokken worden. Een bloempotje verven is leuk, maar iets van kwaliteit maken geeft zoveel meer voldoening. Daarbij is het ook belangrijk dat het eindresultaat wordt gepresenteerd. Het wandkleed van De Voorkamer hing bijvoorbeeld een maand in het Stadskantoor van Utrecht. De dames waren zo trots. Ze werden gezien, en dát is de kracht van kunst.’

DE PROJECTLEIDER

Projectleider Jacqueline en deelnemer Emil. Foto: Timon Jacob.

Hoe komen mensen met fysieke of psychische problemen af van het gevoel dat ze ‘vast’ zitten? Door ze te helpen hun blik naar buiten te richten. Stichting Blauwlicht doet dat met de fotografiecursus In Beeld in de Utrechtse wijk Overvecht. We vroegen projectleider Jacqueline en deelnemer Emil van fotografiecursus In Beeld in de Utrechtse wijk Overvecht hoe dat in zijn werk gaat. Kansfonds steunt het vervolgproject: Kijk Overvecht.

‘In Overvecht wonen relatief veel mensen met lichamelijke of psychische problemen. Medicatie en huisartsenbezoek helpen lang niet altijd om hun klachten weg te nemen. Daarvoor is een bredere visie nodig op gezondheid’, vertelt fotograaf Jacqueline Besemer, projectleider van Stichting Blauwlicht. ‘Het is ook belangrijk om te kijken naar het algemeen welzijn van buurtbewoners. Kunstparticipatie als “cultureel medicijn” past daar goed bij. Fotografie helpt mensen om te focussen op de mooie, positieve dingen in het leven in plaats van op klachten en belemmeringen. Je blik naar buiten te richten, uit je hoofd te komen en even heel bewust in het moment te zijn. En de foto-opdrachten stimuleren om op pad te gaan, meer te bewegen en andere mensen te ontmoeten.’

‘Als project werken we samen met buurtteams, de POH GGZ en andere zorgverleners in de wijk. Buurtbewoners die naar ons worden doorverwezen, lukt het vaak niet om zelf iets te veranderen aan hun situatie, terwijl ze dat wel graag willen. In de opdrachten vragen we hen op zoek te gaan naar dingen die hen positief raken. Iets wat blij maakt of energie geeft. Hoe vaker ze dat oefenen, hoe beter ze erin worden. Een cursist vertelde me onlangs dat ze haar camera pakt als ze somber is. Het helpt haar om minder te piekeren.’

Feestelijke exposities

‘Het mooie van foto’s is dat je iets hebt om te laten zien. Aan het einde van de cursus exposeren deelnemers hun werk. De leuke reacties geven een positieve boost. Ik merk dat veel deelnemers achteraf verbaasd zijn over wat ze zelf hebben gemaakt. Daarom organiseren we bij het vervolgproject Kijk Overvecht meerdere feestelijke exposities. Meteen een mooi moment om andere bewoners en organisaties te ontmoeten en nieuwe contacten te leggen. Hopelijk helpt dat de deelnemers om door te stromen naar een andere activiteit, of misschien zelfs vrijwilligerswerk.’

DE DEELNEMER

‘Vorig jaar ging ik samen met mijn buurtteam op zoek naar een manier om meer mensen in de wijk te leren kennen’, vertelt Emil (43), inwoner van Overvecht. ‘Door mijn handicap moet ik het echt hebben van ontmoetingen dicht bij huis. Mede door complicaties tijdens een hartoperatie ben ik tien jaar geleden mijn zicht grotendeels verloren. Sindsdien loop ik met een blindenstok en spring ik dus niet zomaar even op de fiets naar vrienden. Gelukkig zie ik nog wel iets. Voor een fotografieliefhebber zoals ik was het project In Beeld een goede vondst van het buurtteam. Met mijn camera vergroot ik als het ware mijn zicht. Tijdens het fotograferen probeer ik een mooi kader te kiezen, maar de details zie ik pas als ik de foto’s op een groot scherm bekijk. Daar kan ik dan zo van genieten.’

‘Ik ben zelfverzekerder’

‘Ik moest wel even een drempel over om te gaan fotograferen. Het is spannend om de straat op te gaan. Mensen zien een man met een blindenstok foto’s maken, ik was bang voor commentaar. Maar dat viel erg mee. Dankzij het fotoproject ben ik juist een stuk zelfverzekerder geworden. Ik ging voor opdrachten veel de wijk in en daardoor ben ik me meer op mijn gemak gaan voelen. Ik pak nooit meer de regiotaxi, maar durf nu gewoon de bus te nemen. Dat is een fijne vooruitgang!’

‘Wat ook erg prettig is: in de lessen gaat het een keer niet over ieders problemen. Het draait om fotografie en wat we máken. Het contact met de groep is voor mij heel waardevol. Ik ben veel meer ontspannen dan voorheen. Toen project In Beeld was afgelopen, misten andere cursisten en ik de positiviteit van de bijeenkomsten enorm. Dat project Kijk Overvecht er nu komt, daar ben ik erg blij mee.’

Bijzondere foto's

Deelnemers Rita, Bianca, Kevser, Emil, Ingrid en Seval van fotografieproject In Beeld delen hun meest bijzondere foto, en leggen uit waarom deze zo speciaal is.

Als ik fotografeer, kijk ik door een roze bril. Ik voel warmte en goede energie bij deze foto. Door de fotografiecursus zie ik meer positieve dingen. – Rita

Schoonheid zit in kleine dingen. Door deze foto sta ik daar vaker bij stil. De cursus heeft mij doen inzien dat ik een heel eigen kijk heb op de dingen om me heen. – Bianca

Als je met aandacht om je heen kijkt, zie je deze elzenproppen. Voorheen zag ik de leuke dingen niet. Nu wel! Ik heb meer zelfvertrouwen. – Kevser

Door de lage herfstzon zijn de vormen van de koe mooi uitgesproken, en de kleuren warm. De foto herinnert me aan het fijne gevoel van deze herfstwandeling met mijn gezin. – Emil

Ik kom heel vaak langs deze onderdoorgang, het is een wat grijze plek. Op een avond scheen de zon er prachtig onderdoor. Daar werd ik zo blij van. Een magisch moment. – Ingrid

De gekleurde tegels doen me denken aan het leven. Als ik naar deze foto kijk, zie ik mijn leven met de donkere, maar óók lichte kanten. Daar word ik blij van. – Seval