Lessen uit de toeslagenaffaire: 'laat het je blijven raken'

Hoe herstel je onrecht dat jarenlang heeft doorgewerkt in gezinnen? In de nasleep van de toeslagenaffaire koos prinses Laurentien van Oranje voor een radicaal andere aanpak. Geen bewijslast of geld als vertrekpunt, maar de ervaringen van de gedupeerden. Uit haar methode, en de frictie die dat opleverde met het ministerie van Financiën, zijn belangrijke lessen te trekken voor iedereen die systemen wil veranderen.

In 2020 voerde prinses Laurentien lange gesprekken met tientallen gedupeerde kinderen van de toeslagen-affaire. Dat deed ze met haar Missing Chapter Foundation op verzoek van de Kinderombudsman, die inzicht wilde in de directe impact op het leven van kinderen. Wat ze hoorde was een opeenstapeling van angst en ontwrichting. Kinderen vertelden over enveloppen die op de mat vielen en de spanning die dan in huis ontstond. Over ouders die dag en nacht ruzie maakten zonder dat ze begrepen waarom. Over de angst voor gebons op de deur van deurwaarders, en om weggehaald te worden door jeugdzorg. Sommigen wérden ook weggehaald.

‘Sommige gesprekken zullen me nooit meer loslaten’, vertelt prinses Laurentien. ‘Ik keek de kinderen in hun ogen en zag ze teruggaan naar die momenten. Een meisje van een jaar of 12 zei tegen me: “Geld kan dit niet meer oplossen.”

Morele opdracht

Op basis van het rapport dat uit de gesprekken voortkwam, richtte Laurentien samen met een advocaat de stichting (Gelijk)waardig Herstel op. ‘De verhalen raakten zo aan onze eigen waarden, dat we niet konden wegkijken. Het gaat om zo’n 40.000 gezinnen en bijna 100.000 kinderen, onvoorstelbaar. Als je ervan uitgaat dat geld hun leed niet kan herstellen, kan het volgens mij ook niet het vertrekpunt zijn van een herstelaanpak – zoals bij de reguliere hersteloperatie van de overheid het geval is. Voordat je kan praten over schadevergoeding, moet je eerst begrijpen welk leed ouders en kinderen is aangedaan. Een letselschade-jurist gaf het de treffende omschrijving van ‘een langlopend ongeluk’: één overheidsingreep veroorzaakte in duizenden gezinnen een domino-effect van schulden, ziekmakende stress, relationele breuken en uiteindelijk het verlies van grip op hun leven.’

Dit inzicht leidde ertoe dat Laurentien, samen met experts en gedupeerden, een alternatieve herstelroute voor de gezinnen ontwikkelde, waarin de persoonlijke ervaringen een centrale rol spelen:

Een Luisterend Schrijver (waarover later meer) schrijft zonder oordeel het hele feitenrelaas van een gezin op. Dit draagt bij aan de verwerking.
Schadeanalisten vertalen vervolgens het feitenrelaas naar concrete schadeposten, waaraan vaste schadevergoedingen gekoppeld zijn. Daarin worden zowel materiële schade, zoals schulden, inkomensverlies en ondernemingsschade, als immateriële schade, zoals medisch leed, psychische problemen en ontwrichting van het gezinsleven, meegenomen.
Via een vaststellingsovereenkomst wordt die schade daarna sneller afgehandeld dan via de reguliere overheidsroute.
De aanpak is vooral bedoeld voor gedupeerden bij wie het oorspronkelijke geldbedrag van de overheid (30.000 euro) de geleden schade niet dekt.

Waardering voor werkwijze

De methode wordt erg gewaardeerd, zowel door ouders als politici. Waar zit ’m dat in? ‘Allereerst omdat de oplossing aansluit bij dit specifieke onrecht. We zetten menselijkheid en gelijkwaardigheid voorop. We beginnen bij de erkenning van wat gezinnen is aangedaan. Bij het opschrijven van hun verhaal staan de ouders en kinderen centraal, dat geeft ze regie. Daarbij is er bij dit traject een einde in zicht, een moment dat mensen het kunnen afronden. Een eenvoudige aanpak, die in de praktijk het meest efficiënt blijkt om dit onrecht te herstellen – ook qua operationele kosten.’

In oktober 2023 kreeg de stichting toestemming van het kabinet om de aanpak in een pilot te testen. De bestaande overheidsroute voor aanvullende schade verliep destijds traag, wat leidde tot veel klachten. In de pilot van de alternatieve aanpak – die liep tot het voorjaar van 2024 – werden honderden gezinnen geholpen. Het kabinet besloot daarna de methode structureel op te schalen.

Mede lezen?

Dit artikel komt uit ons magazine Mede. Meer lezen? Maak snel een abonnement aan en ontvang Mede voortaan gratis in je brievenbus.

Ja, stuur mij Mede

De Luisterend Schrijvers als stille kracht

Inmiddels hebben maar liefst negenduizend Luisterend Schrijvers zich vrijwillig ingezet voor de methode. De kracht van deze schrijvers is volgens Laurentien hun vrijwillige deelname. ‘Het idee is in eerste instantie ontstaan uit nood. We vonden dat de aanpak zo min mogelijk mocht kosten, zodat al het geld naar de gedupeerden kon gaan. De eerste vrijwilligers kwamen uit onze persoonlijke netwerken. We hadden toen nooit gedacht dat juist het vrijwillige karakter van de Luisterend Schrijvers zo’n verschil zou maken. Je zegt daarmee tegen de ouders: “Ik zit hier voor jou, ik wil hier zijn en ik heb geen ander belang.” Dat laatste is heel belangrijk, omdat het wantrouwen bij ouders al zo groot was na alles wat er was gebeurd. Dat de ouders zich alsnog gezien en gehoord voelden, had een helende werking. De schrijver trekt je met het gesprek weer terug in de maatschappij, waar je je zo’n lange tijd geen onderdeel van voelde, na al het onrecht dat je werd aangedaan.’

Waarden durven bevragen

Naast de brede waardering riep de aanpak van (Gelijk)waardig Herstel ook weerstand op. Bij het ministerie van Financiën werd al jaren hard gewerkt om een hersteloperatie op de rit krijgen. ‘Gezien de inhoudelijke focus binnen dit ministerie werd alles, logischerwijs, ingericht vanuit het geld. Dat botste met onze aanpak.’ De oorzaak van die weerstand zoekt Laurentien in botsende vertrekpunten. ‘Voor mij begint alles bij verbinding maken met de mensen om wie het gaat. Wie zijn zij en hoe zagen hun levens eruit voor de onrechtmatige terugvorderingen? Het is belangrijk om een gezamenlijk beeld van het probleem te krijgen. En te kijken aan welke waarden dit raakt. Wat ons betreft heeft iedereen recht op een eerlijke behandeling, en op vertrouwen. Onze aanpak, waarin een rechtvaardig proces vooropstaat, sluit het meest daarbij aan. Het is eigenlijk heel logisch: als wantrouwen in mensen tot problemen leidde, moet de oplossing juist in vertrouwen liggen. Het benoemen en durven bevragen van die waarden, daarin botste de systeemlogica met de menselijke logica. Voor de gedupeerden was dat heel pijnlijk.’

Het benoemen en durven bevragen van die waarden, daarin botste de systeemlogica met de menselijke logica.

Botsende werelden

Laurentien verwijst naar een psychologisch concept dat ze tegenkwam: the belief in a just world, van de Amerikaanse psycholoog Melvin J. Lerner. De kern: mensen hebben de neiging te geloven dat de wereld in de basis rechtvaardig is. Dat wie goed handelt, ook goed wordt behandeld. ‘Als blijkt dat een systeem mensen juist heeft beschadigd, kan dat wringen. Zeker voor wie in dat systeem werkt en erop vertrouwt. Kritiek op het systeem kan daardoor voelen als een persoonlijke aanval. “Waar slachtoffers zijn, is er ook een dader”, zei een ouder eens. In de gesprekken tussen toeslagenouders en ambtenaren zagen we die twee werelden inderdaad regelmatig botsen aan tafel.’

Samen in dezelfde film komen

Volgens haar ligt hierin een belangrijke les voor iedereen die systemen wil veranderen. ‘Investeer tijd om samen ‘in dezelfde film’ te komen. Nooit door top-down een oplossing te bedenken en daarna draagvlak erbij te zoeken. Maar door aan de voorkant te zorgen dat álle partijen samen het probleem ontrafelen, eerlijk en open. Kijken we op dezelfde manier naar het probleem? Voelen we hetzelfde? Die investering levert uiteindelijk een gedragen aanpak op. Drie jaar lang hebben we gebouwd aan onze methode, met ouders, kinderen, ambtenaren, juristen en andere experts. De mensen die wilden meebouwen, zijn nu onze grootste bondgenoten.

Zorg dus altijd dat je een methode maakt met de mensen om wie het gaat, zij zijn dé experts. En druk emoties niet weg, is mijn advies. In emotie zit waarheid. Laat het je blijven raken. Alleen dan blijf je dicht bij wat er daadwerkelijk op het spel staat, en opgelost moet worden.’

Inmiddels hebben meer dan 2.000 ouders een collectieve vaststellingsovereenkomst getekend na het traject van (Gelijk)waardig Herstel.