Afrekenen met schulden: geen omweg maar een uitweg

De cijfers zijn confronterend: maar liefst 1 op de 11 Nederlandse huishoudens heeft problematische schulden. Schulden die ze zelf niet meer kunnen aflossen. Vanwege een te laag maandelijks inkomen en het gebrek aan een financiële buffer. ‘Maar wat net zo schrijnend is: van de 750.000 huishoudens met schulden worden er jaarlijks maar zo’n 17.000 geholpen’, vertelt Bas Pieck, programmaleider bij Kansfonds. Schaamte en wantrouwen in overheidshulp spelen daarin vaak een rol. ‘Mensen zijn al eerder teleurgesteld geraakt in instanties. Of ze ervaren de overheid eerder als strenge schuldeiser dan als helper. Zeker na de toeslagenaffaire is dat vertrouwen flink beschadigd.’

‘Ondertussen geven we als samenleving jaarlijks 8,5 miljard euro uit aan schuldhulpverlening, terwijl de totale schuldenlast rond de 3 miljard ligt. Hoe kan het dat we zóveel geld besteden, maar zó weinig mensen echt helpen?’

Waar het wringt

Wie wél schuldhulp zoekt, raakt vaak verstrikt in een doolhof aan wetten en regels. Gemeente, Belastingdienst, woningcorporatie, zorgverzekeraar en andere schuldeisers: allemaal hebben ze hun eigen loket, regels, voorwaarden en taal. ‘Voor mensen die in de overlevingsstand staan, is dat bijna niet te doen’, zegt Bas. ‘Eén gemiste brief of afspraak voor schuldhulpverlening kan genoeg zijn om het traject niet door te laten gaan.’

Daar komt nog iets bij: schulden staan bijna nooit op zichzelf. ‘Achter een stapel rekeningen gaan vaak stress, gezondheidsklachten, relatieproblemen of zorgen om kinderen schuil’, gaat Bas verder. ‘Toch kijkt de reguliere schuldhulp vooral naar het financiële deel. En daar wringt het. Want wie op meerdere fronten in het leven vastloopt, past niet in een systeem dat om overzicht en stabiliteit vraagt.’ En dát is precies de aanleiding van Afrekenen met schulden. 

Hoe werkt de aanpak?

Eerst rust en ruimte in het hoofd, daarna de rest. Vanuit die gedachte ontstond Afrekenen met Schulden: een aanpak voor gezinnen die niet alleen schulden hebben, maar ook op andere vlakken vastlopen. ‘Stap één is een inventarisatie maken van de schulden, daarna doen we de schuldeisers een voorstel. De restschuld die overblijft kopen wij af. Onvoorwaardelijk, en zonder afbetalingsregelingen of ingewikkelde regels’, legt Bas uit. ‘Daarmee verdwijnt een enorme bron van stress.’

‘Vervolgens gaan we aan de slag met de andere uitdagingen van het gezin. Dat doen we via de doorbraakmethode van het Instituut voor Publieke Waarden (IPW) die maatwerk biedt. Het IPW traint schuldhulpverleners van de gemeente in deze methode, zodat zij meer handvatten hebben om gezinnen duurzaam te helpen. Ook schuldeisers vinden dit een belangrijk onderdeel van onze aanpak, zodat mensen niet terugvallen in schulden.’

Doordat de financiële druk wegvalt, ontstaat er bij gezinnen meer ruimte om andere uitdagingen aan te pakken. En het leven weer, stap voor stap, op de rit te krijgen. De verwachting is dat dit niet alleen gezinnen helpt, maar ook de samenleving: minder beroep op uitkeringen, zorg en hulpverlening, en meer kans dat mensen weer kunnen meedoen aan de maatschappij.

Een sterke coalitie bouwen

Om de pilot goed van de grond te krijgen, moesten veel partijen samen optrekken. Kansfonds bracht de verschillende partners bij elkaar die nodig zijn om de pilot mogelijk te maken: gemeente Roermond, het Instituut voor Publieke Waarden, onderzoekers, financiers, schuldeisers en de provincie Limburg. Smitsmans: ‘Daar zijn we ontzettend blij mee. Kansfonds heeft het netwerk, de kennis én ervaring met dit soort systeemveranderingen. We kunnen vaak op ze terugvallen.’

Geldgevers met lef

Financiering vinden voor een pilot waarvan de uitkomst nog onzeker is, is een flinke uitdaging. Toch lukte het om een groep fondsen bijeen te krijgen. Deze geldgevers durven bij te dragen aan een aanpak die nog niet bewezen is, terwijl overheden vaak pas instappen als de uitkomst al vaststaat.

Onverwachte inzichten

Ruim 75 Roermondse gezinnen meldden zich al aan voor de pilot. Van 6 gezinnen zijn de schulden inmiddels afgekocht, met andere huishoudens is de gemeente in gesprek. Maar liefst 45 gezinnen bleken via de reguliere schuldhulpverlening geholpen te kunnen worden. ‘Dat is een mooi bijkomend effect van de aanpak. We bereiken huishoudens die eerder niet eens in beeld waren bij de gemeente’, vertelt wethouder Smitsmans. ‘Het feit dat ze nu wél de weg naar schuldhulpverlening vinden, zet ons aan het denken. De gemeente heeft meer te doen om gezinnen met schulden te bereiken. Dat is dan ook het moeilijkst in deze hele pilot: de doelgroep vinden. Gezinnen met complexe problemen op verschillende leefgebieden, die mee willen doen aan Afrekenen met schulden.’

Onderzoeken wat werkt

Geen pilot zonder onderzoek. De Hogeschool Utrecht en de Hogeschool van Amsterdam volgen de deelnemende gezinnen en kijken wat er verandert in stress, welzijn, gezondheid, perspectief en bestaanszekerheid. Daarnaast brengt het Instituut voor Publieke Waarden het maatschappelijk rendement in kaart. Leidt snellere schuldrust tot minder jeugdzorg? Minder Wmo-kosten? Meer kans op werk? Minder uitval?

Een belangrijke rekensom, vindt ook wethouder Smitsmans. ‘Als blijkt dat de aanpak voor minder maatschappelijke kosten zorgt, stelt de gemeente opnieuw budget beschikbaar om weer andere gezinnen met schulden te helpen. We zetten dan gemeenschapsgeld in en moeten dus laten zien wat het oplevert.’ Bas van Kansfonds: ‘Dit geld komt in een revolverend fonds om zo weer nieuwe gezinnen te kunnen ondersteunen. Een uitkomst in de plus is natuurlijk het beste argument om andere gemeenten te overtuigen om Afrekenen met schulden ook te implementeren.’

Hoe nu verder

De pilot loopt nog volop. De onderzoeken ook. Intussen hebben meerdere gemeenten al interesse getoond in de aanpak. ‘Over een jaar of twee weten we of het daadwerkelijk rendabel is’, zegt Bas. ‘Als dat zo is, kunnen we lessen aanreiken waar andere gemeenten op kunnen voortbouwen.’ Ook wethouder Smitsmans droomt daarvan: ‘Helaas zit het systeem zo in elkaar dat we een haalbaar financieel plaatje boven het geluk van gezinnen zetten. Zo zit de wereld nu eenmaal in elkaar. Dus als blijkt dat we met Afrekenen met schulden allebei kunnen bereiken, ben ik meer dan tevreden. Zeker omdat we daarmee ook laten zien: lef hebben loont!’