Participatory grantmaking: een duidelijkere stem voor gefinancierde organisaties

Participatory grantmaking in het actienetwerk ‘Een thuis zonder papieren heet het onderzoek van Pamala Wiepking en Eline Crins. In dit onderzoek, mede mogelijk gemaakt door de financiering van de Postcode Loterij voor de leerstoel van Wiepking aan de VU, analyseren ze hoe het het actienetwerk is vergaan in het eerste jaar van deze nieuwe financieringsvorm -waarvoor eigenlijk geen goede Nederlandse vertaling is. ‘Ik gebruik gewoon participatory grantmaking en dan zeg ik dat het daarbij gaat om het democratiseren van de filantropie,’ aldus Crins. ‘De macht wordt dus eerlijker verdeeld’, vult Wiepking aan. ‘Niet alleen de funder besluit, maar ook de organisaties die gefinancierd worden krijgen een veel duidelijkere stem in het proces.’ 

Filantropie vanuit vertrouwen  

Dat klinkt logisch, maar is het nu niet, vertelt Wiepking. ‘Mensen met geld en macht, vaak witte, rijke mensen, beslissen over hoe problemen worden opgelost, welke problemen worden aangepakt, wat belangrijk is en wie daarover mag meedenken. Dat is een groot probleem in de filantropie.’ Kansfonds doet het anders. ‘Dat is geen vooraf uitgedachte strategie’, zegt Crins, ‘maar iets dat aansluit bij de waarde van waaruit we werken: filantropie vanuit vertrouwen.’ ‘Kansfonds is een voorloper op heel veel terreinen’, beaamt Wiepking. ‘Niet alleen als het gaat om dit PGM-experiment. Gewoon geld geven is natuurlijk ook een prachtig voorbeeld van hoe dingen anders kunnen en de mensen om wie het gaat veel meer invloed hebben over wat er gebeurt en hoe het gebeurt. 

Wetenschap en praktijk verbinden om filantropie te verbeteren  

Wiepking is verbonden aan de Indiana University Lilly Family School of Philanthropy en aan het Center for Grantmaking Research van de VU. ‘Wij bestuderen filantropie, dus we vinden dat we dat samen met de filantropische partners moeten doen om juist die problemen te onderzoeken die in het werkveld spelen en die echt tot oplossingen kunnen leiden om de filantropie te verbeteren.’ Toen ze in 2024 iemand uit het veld zocht om mede-onderzoeker te worden dacht Wiepking aan Crins, omdat die recent een master had afgerond. Het onderzoeksonderwerp was snel gevonden: ‘Een thuis zonder papieren’. ‘We konden een super innovatief programma van Kansfonds waarvan heel veel te leren valt vanaf het begin onderzoeken. En we hadden als wetenschappers toegang tot een doelgroep waar we anders nooit toegang toe hadden gekregen. Dat kwam allemaal heel mooi samen.’ 

Actienetwerk ‘Een thuis zonder papieren’ 

Het actienetwerk ‘Een thuis zonder papieren’ bestaat uit negen organisaties. Van klein tot groot, met betaalde krachten of alleen vrijwilligers en zowel binnen als buiten de Randstad werkzaam. Wat ze gemeen hebben: ze zetten zich allemaal in voor mensen zonder verblijfspapieren. ‘Met het actienetwerk zochten we naar manieren om de onderlinge samenwerking in het veld te versterken en goede projecten op te zetten,’ vertelt Crins. ‘We dachten dat participatory grantmaking wel eens wat zou kunnen zijn.’ PGM wordt tot nu toe slechts op kleine schaal toegepast in Nederland, bijvoorbeeld door Mama Cash en Fonds Burgerbewegingen. In het geval van het actienetwerk moesten de negen organisaties samen besluiten hoe zij de 300.000 euro die Kansfonds in het eerste jaar beschikbaar stelde zouden gaan verdelen. 

Besluitvorming uit handen geven

‘Dat was best spannend’, zegt Crins. ‘We hebben bij ons programma ‘Alle jongeren een thuis’ een Wijze Raad gehad van jongeren, die meekeek naar de financieringsvoorstellen die bij Kansfonds voorlagen. Toen hadden de jongeren eenzelfde stem als de adviseurs van Kansfonds, maar de besluitvorming over de financiering lag bij Kansfonds. In die zin zijn we nu echt een stap verder gegaan: niet Kansfonds besluit, maar de deelnemende organisaties.’  

In het eerste jaar had Kansfonds overigens wel nog een stem in het geheel. Dat werkte niet, ontdekten Wiepking en Crins. Crins: ‘Kansfonds zat ook aan tafel, met een tiende stem. Maar die stem woog eigenlijk veel zwaarder dan een tiende. Dus hebben we gezegd: wij leveren onze stem in. Dat is beter voor het proces.’  

Met vertrouwen bereik je meer

Ook daarin is Kansfonds een voorloper, zegt Wiepking. ‘In onderzoeken naar participatory grantmaking, of naar vrij besteedbare financiering, zien we heel vaak dat raden van toezicht, de bestuurders, zich heel verantwoordelijk voelen voor de bestedingen en op de rem trappen. Zij zeggen: als wij die macht uit handen geven, dan kunnen wij niet meer controleren of wat er gebeurt wel goed is. Mijn argument is altijd dat het een valse vorm van controle is, want er kan nog steeds van alles misgaan. En juist doordat je er zo dicht op wil zitten en zoveel macht wil houden, beïnvloed je vaak het proces op manieren die niet helpend zijn. Juist wanneer organisaties het vertrouwen krijgen om hun werk te doen op de manier waarvan zij denken dat het het beste gedaan kan worden, kan het meeste bereikt worden.’ 

‘Snel geld’ voor snelle actie tegen de asielwetten

Het actienetwerk besloot in het eerste jaar zes langetermijnprojecten te financieren. Daarvan kwam er één niet van de grond, vooral vanwege gebrek aan menskracht bij de organisaties, maar de andere lopen in het tweede jaar door. Daarnaast zijn nieuwe projecten gefinancierd, en is besloten om een ‘snel geld’-potje achter de hand te houden. Dat werkt, vertelt Crins. ‘Het actienetwerk besloot binnen een dag om geld vrij te maken voor een paginagrote advertentie in drie landelijke dagbladen, waarin ze samen met tientallen andere organisaties Tweede Kamerleden opriepen tegen de asielwetten te stemmen.’ Een bewijs van de meerwaarde van participatory grantmaking volgens Wiepking. ‘Dit kwam echt vanuit de mensen in het netwerk, niet vanuit Kansfonds. Door samenwerking kun je zoveel meer voor de doelgroep betekenen dan als iedereen zijn eigen ding doet.’ 

Inspraak van de doelgroep

De samenwerking is dus verbeterd, en ook de kwaliteit van de projecten. Wat wel miste is de inspraak van de doelgroep, in dit geval dus ongedocumenteerde mensen. ‘Het was een bewuste keuze om hen er niet meteen het eerste jaar bij te betrekken’, vertelt Crins. ‘Meedoen kan belastend zijn, zeker omdat het een nieuw proces was en we alles nog moesten uitproberen. Maar er waren organisaties die het wel heel belangrijk hadden gevonden om ongedocumenteerde mensen een stem te geven.’ Dat vond Kansfonds ook. Crins: ‘Het vraagt ook echt veel van mensen, maar nu we het een beetje onder de knie hebben gaan we ook mensen uit de doelgroep betrekken. Voor ons betekent participatory grantmaking namelijk dat je het wel echt met de doelgroep doet.’ 

Veelbelovende methode  

Al met al heeft het onderzoek laten zien dat participatory grantmaking een veelbelovende methode is, zegt Wiepking, maar wel onder de juiste voorwaarden. ‘Als je zoiets opzet en organisaties en mensen meekrijgt maar vervolgens loopt het proces stuk, dan raken mensen heel veel vertrouwen kwijt. Je moet dus van tevoren heel duidelijke regels en een structuur bedenken, en zorgen dat alles transparant is en de inspraak goed geregeld is.’ ‘En, vult Crins aan, ‘ik denk dat dat heel belangrijk is om de organisaties buiten de PGM om ook structureel exploitatiefinanciering te geven. Die bestaanszekerheid moeten ze hebben. Dan kan het binnen PGM gaan om dat wat je samen kan doen en hoef je niet met elkaar te gaan concurreren om die pot met geld om je eigen organisatie draaiende te kunnen houden.’ 

Andere organisaties op weg helpen

Het actienetwerk ‘Een thuis zonder papieren’ zit nu in het tweede jaar. Ze gaan door op de ingeslagen weg, maar wel met aanpassingen aan de hand van lessen die organisaties zelf hebben geleerd gedurende het proces, en die uit het onderzoek van Wiepking en Crins kwamen. De onderzoekers zelf gaan hun kennis en ervaring delen met andere organisaties die met participatory grantmaking aan de slag willen. Crins: ‘Ik ben er echt van overtuigd dat het superbelangrijk is om dit verder te brengen binnen de filantropie. Daarom zijn we als Kansfonds open over de lessen die wij geleerd hebben en alle drempels die we tegen zijn gekomen.’ Lachend: ‘En als het bij dit best wel complexe actienetwerk in een gevoelige politieke context lukt, moet het anderen toch ook lukken? Met iets minder complexe problemen of in een iets mindere kwetsbare situatie, moet het toch een makkie zijn?’  

Gezocht: nieuwe Research Fellow

Heb je interesse in de rol van Research Fellow die Eline Crins 1.5 jaar bij het Center for Grantmaking Research vervulde? In 2026 zoekt het Center for Grantmaking Research nieuwe Research Fellows: Mensen uit de praktijk van fondsen die een sterke affiniteit hebben met onderzoek en gemotiveerd zijn om problemen die ze in hun eigen praktijk ervaren op te lossen middels onderzoek. Neem contact op met Pamala Wiepking via p.wiepking@vu.nl voor meer informatie.  

Contact

Heb je vragen over dit artikel of wil je eens van gedachten wisselen over het onderwerp? Neem dan contact op met Eline Crins.